Camii, Köseoğlu Mahallesinde yer almaktadır. Harime giriş kapısı üzerinde bir kitabesi vardır. Kitabesine göre camii, Cevheri veya Cevahir Ali Efendi Tarafından H.1219 / M.1804 tarihinde yapılmıştır. Kitabeden başka son cemaat yerinin saçak altında kartuş içinde çift taraflı (aynalı) “ 1219 Maşallah – ı kane” şeklinde camiinin yapım tarihini belirten ikinci bir tarih daha vardır. Bu camiinin Demirciler Çarşısına yakın olduğu için “ Ali Efendi, Demircilik Camii” denildiği ancak camii yakınındaki medresede daha sonraları Kayyımzadelerden Osman Efendi ve başkaları da müderrislik yaptıklarından camiinin adı, medrese hocalarına izafeten ( hocalık görevini de ifa ettiklerinden) Kayyımzade Camii diye şöhret bulmuştur. Diğer bir kaynakta ise camiinin “ Demirci Ali Efendi Camii” olduğu belirtilmektedir.
Camiinin yapılış hikayesi ise şu şekilde anlatılmaktadır. Ali Efendi, Başçavuş Camiinin yüksekliğini gördükten sonra kendisinin daha önce birinci (Cevahir Ali Efendi Camii) camii yol seviyesinden aşağıda kalmasına üzülmüş ve camii yapan ustaları çağırarak bu camiinin yol seviyesine kadar yükseltilmesini istemiştir. Ancak ustalar bunun kolay olmayacağını ve çok külfetli olacağını söyleyerek, gerekiyorsa arzuya uygun bir başka camii yapabileceklerini ve bu camiinin böyle kalmasını tavsiye etmişlerdir. Ali Efendinin isteği üzerine ikinci bir camii olarak inşa edilmiştir.
Camiinin kitabesinden başka üç tane vakfiyesi vardır. Vakfiyelerden ilki H.3 Muharrem 1220 / M.3 Nisan 1805 tarihlidir. Bu vakfiyede banisi camiye Kuzkayası Mahallesinde birbirine bitişik 34 dükkan ve altı ev vakfetmiştir. Vakfın şartlarına göre camiinin yanındaki iki ev imam ve müezzin lojmanı olarak tahsis edilmişti. Camiinin ikinci vakfiyesi ise, Cevheri Ali Efendi’ nin oğlu Mehmet Efendiye aittir. H.1 Cemaziye’l – Ahir 1223 / M. 25 Temmuz 1808 tarihlidir. Bu vakfiyede Sivas’ ın Kızılkün bed nahiyesine bağlı Kayadibi Köyü’ nün yarı malikane hissesini bu camiye vakfettiği anlaşılmaktadır. Cevheri Ali Efendi’ nin üçüncü vakfiyesi ise H. 11 Rebi’ ül – Evvel 1228 / M.14 Mart 1813 tarihli olup eski vakıflarının gelirlerinin fazlası ile yaptırdığı ve menfaatlerinden bütün vakıf eserlerinin faydalandırılması için eski vakıflarına ilhak olunmak üzere bazı gayrı menküller daha vakfetmiştir. Bunlar, Budaközü Kazasına bağlı Sungurlu kasabasında 32 dükkan, iki mağaza, ahşap bir han , iki bağü Süleymanlı nahiyesi Ilıcak Köyünde iki değirmen ve Yozgat’ ta iki evden meydana gelmekteydi.
Camii harimi boyuna dikdörtgen planlı düz tavanlıdır. Güneyde eksende yarım silindirik gövdeli mihrap, yanında (batıda) orijinal ahşap minber yer alır. Güneydoğu köşede ise, ahşap bir vaiz kürsüsü vardır. Harimin kuzeyinde önü balkon gibi kuzeye doğru çıkıntı yapan bir mahfil bulunur. Mahfil son cemaat yerinde batıya doğru bir çıkıntı yaparak genişler. Mahfile son cemaat yerinin kuzeybatısındaki merdivenlerle çıkılır. Harimi doğu ve batı duvarda üçer, güney ve kuzeyde duvarda ikişer alt pencere ile onların üzerindeki üst pencereler aydınlatır. Alt pencereler içe doğru genişler. Harimin kuzeyinde yanları harim duvarının uzantıları ile önü cemakanla kapalı bir son cemaat yeri vardır. Harim ile son cemaat yerini mihrap eksenindeki bir kapı birbirine bağlar. Son cemaat yerinin kuzeybatısında kare kaideli, çokgen gövdeli bir minare bulunur. Minareye kuzeybatı köşedeki kapıdan çıkılır. Harim içinde süsleme olarak alçıdan vitray pencereler ile mihrap ve pencere alınlıklarındaki kalem işi bezemeler dikkatimizi çeker. Mihrap, istiridye kabuğu ile gibi boyanmış kavsara kısmı ile yarım yuvarlak niş şeklindedir. Nişin içinde boya ile yapılmış ikinci bir niş daha vardır. Mihrap kenarları kalem işi ile yapılmış birer sütun üzerine oturan yuvarlak kemer ile mihrap alınlığının kenarlarında “C” ve “S” kıvrımlı alçı barok süslemeler ile ahşap bir pano üzerine;” Hz. Allah ( c.c.) Hz. Muhammed (s.av. ) ve dört halifenin” isminin yazıldığıgirift bir yazı vardır. Pencere alınlıklarında ise “ C VE S” kıvrımlı, alınlıkta üçgen barok kartuşlar dikkatimizi çeker. Minber herhangi bir özellik taşımaz. Harimin kuzeyinde, yanları kapalı bir son cemaat yeri vardır. Son cemaat yeri ile harimi yuvarlak kemerli bir kapı bağlar. Ahşap kapı geçme tekniği ile yapılmış aynalı bir kapıdır. Çift katlı son cemaat yerinin ortadaki pencerelerin üzerinde bir kartuş vardır. Avludan camiye, 6 basamaklı bir merdivenle çıkılır.Ön kısmı sonradan camekanla kapatılmış son cemaat yeri, 5 ağaç direkle ve doğu ile batı anten duvarları üzerine oturur. Son cemaat yeri ile harimin birleştiği kuzeybatı köşesinde, çokgen gövdeli minaresi vardır. Minare kare kaideli çokgen gövdelidir. Görülebildiği kadarıyla yapının duvarları kesme taştan, minare gövdesi tuğladan yapılmış, kırma çatı ile örtülmüştür. Yapıyı, kuzeydeki tek kapıdan girilen, yüksek duvarlı bir avlu çevirir. Avlunun doğu iç duvarında iki ağaç direk üzerine oturan ufak bir revaklı kısım vardır.
Kaynakça
Müze Arşivi
Acun Hakkı. Bozok Sancağındaki Türk Mimarisi. Ankara - 2005